Чыңгыз Макешов, экономист: “Кыргызстандын Конституциясына ылайык, пайдалуу кендер, бардык жаратылыш байлыктары элге таандык, бирок бул норма аткарылбай жатат”

90

Белгилүү экономист, Ишкердүүлүктү Өнүктүрүү Фондусунун экс-төрагасы, көпчүлүк эксперттерди жана экономисттерди ойлондурган маселе боюнча өзүнүн көз карашын билдирди. Кыргызстандын экономикасы кайсы жол менен өнүгүп жатат, биздин республика кайсы коомдук жана саясий тутумга жакын?

Чыңгыз Макешовдун жообу сизди олуттуу ойлонууга жана көп ойлонууга түртөт:
Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 30 жылында биз эмнени куруп жатканыбызды, кайда баратканыбызды жана эмнени каалап жатканыбызды билбейбиз. 5% байлыктын 95% көзөмөлдөгөн капиталисттик коомду куруп жатабызбы? Мисалга эң байыркы капиталисттик системаны алалы. Лондондо жашоочулардын 75 пайызынын өз үйлөрү жок, булар жергиликтүү англисдер, алардын бүт жашоосу ижарага алынган батирлерде өтөт.
Биз ушуну каалайбызбы? Саясат кыргыз тилинде саясат, арабчадан которгондо акыйкаттык. Ошондуктан, мен акыйкат мамлекетте жашагым келет. Адилеттүүлүктүн бир көрүнүшү – ресурстарды адилеттүү бөлүштүрүү. Кыргызстандын Конституциясына ылайык, пайдалуу кендер, жердин бардык байлыктары элге таандык, бирок бул норма аткарылбай жатат. Кимдир бирөө базарларда иштесе, кимдир бирөө дыйканчылык менен алектенет, дагы бирөөнүн жумушу жана турак жайы жок. Кумтөр долбоорунун ишинен биздин жарандардын үлүшү кайда?
Кыргызстан жердин ички бөлүгүнүн ээси экендигин сезбейт. Ооба, “Кумтөр” ак ниеттүү иштейт, инвестор катары компания өкмөттүн алдындагы бардык милдеттенмелерди аткарат, бирок ошол эле учурда биздин жөлөк пулдарды бөлүштүрүү системасы коррупционерлердин айынан жарандарга карата адилетсиз. Ошондуктан, акыйкат бөлүштүрүүгө өтүү үчүн биз ачыктык жана айкындуулук үчүн тутумдук реформаларды жүргүзүшүбүз керек.

Айрым араб өлкөлөрү ресурстарды адилеттүү бөлүштүрүү жолун кармашкан, бирок эң көрүнүктүү мисал Норвегия. Бул Скандинавия штаты бир нече жолу рейтингде биринчи орунду ээлеп, жашоо үчүн эң мыкты өлкө катары көрсөткөн. Ал жерде механизм иштей баштады – мамлекетке салыктар, бизнесмендер үчүн пайда, ал эми адамдар үчүн жаратылыш ресурстарынын үлүшү. Бул система ушундай иштейт – төрөлгөндөн баштап ар бир жаранга банктык эсеп ачылып, ага жердин ички бөлүгүн иштеп чыгуу менен алектенген ар бир долбоордон жана ишканалардан акциялар которулуп турат. Жашы жеткенге чейин, жарандын банктык эсебинде олуттуу сумма топтолот, аны билим алууга, үй сатып алууга ж.б.у.с. Ал эми Кыргызстанда жаратылыш байлыктарын иштетүү боюнча ар кандай долбоорлордо элдин үлүшү бир-эки чиновник тарабынан көзөмөлдөнөт.
Кыргызстанда гана 2700 алтын кени бар, алардын жалпы запасы 1000 тоннадан ашык деп бааланат. Дүйнөлүк баада бул 65 миллиард долларды түзөт. Эгер бул сумманы 6 миллион кыргызстандыкка бөлсө, анда ар бир жаранга 11 миң доллардан бошотулат. Жана бул башка кен байлыктар жана табигый ресурстар бар, ал эми алтын кендериндеги ар бир жараныбыздын гана үлүшү. Булардын бардыгы элдин байлыгы.
Сызык тартуу үчүн, мен ушул жүйөлөрдүн негизинде анекдот айткым келет. Эки – чиновник жана катардагы адам – алтын табышат. «Кантип бөлөбүз? Мыйзам чегиндеби? ”Деп сурады чиновник. “Келгиле, калыстык менен бөлүшөлү, алар бирдей” деп экинчисин сунуштайт.

Буюртма берген: «Ыйман Нуру» акыйкаттыктын жана өнүгүүнүн саясий партиясы. ИНН 02706201210121. Саясий партиянын шайлоо фондунан, каржылык маселелер боюнча ыйгарым өкүл Акматова А.К. тескөөсү менен төлөндү.